|
 |
| |
TÜBERKÜLOZ (VEREM) (İNCE HASTALIK)
TÜBERKÜLOZ;Mikrobik bir hastalıktır. MYCOBACTERİUM TUBERCULOSİS basili tarafından oluşturulur.
Tüberküloz hastasından hava yoluyla sağlam kişiye bulaşır.
DÜNYADAKİ DURUM
Bugün dünya nüfusunun %32'si tüberküloz (verem) basili ile karşılaşmıştır. Zengin-fakir, genç- yaşlı , sosyoekonomik düzey gözetmeksizin Dünyanın tüm toplumlarını etkilemektedir.
Her yıl yaklaşık 8 milyon insan tüberküloz (verem) hastalığına yakalanmakta ve yaklaşık 2 milyonu ölmektedir.
Tüberküloz (verem) hastalarının sayılarındaki artışlar ve tüberküloz (verem) kontrolü çabalarının yeterince başarı sağlayamamış olması nedeniyle Dünya Sağlık Örgütü 1993 yılında tüberküloz (verem) için acil durum ilan etmiştir. (Dünya Sağlık Örgütü Bir hastalık için dünya çapında ilk kez acil durum ilan etmiştir.)
Dünya sağlık örgütünün küresel tüberküloz (verem) kontrolü 2002 raporuna göre;
1) 2000 yılında kayıtlı hasta sayısı 3.671.973 dür.
2) Bugün 22 ülke dünyadaki Tüberküloz hastalarının %80'nini barındırmaktadır. En çok hastanın bulunduğu 5 ülke Hindistan , Çin, Bangladeş , Filipinler ve Güney Afrika'dır.
TÜRKİYE'DE DURUM
Türkiye de yüzyılın başında ciddi salgın (epidemi) yaşanıyordu.
Tüberkülozdan (verem) ölümler bütün ölümlerin içinde birinci sırada yer almaktaydı.Bu durum 1950'li yıllara kadar devam etti.
1945 yılında tüberkülozdan ölüm yüz binde 262
1950 yılında tüberkülozdan ölüm yüz binde 204
HASTALIĞIN YAYGINLIĞI (İNSİDANSI) DEĞERLENDİRİLDİĞİNDE;
Türkiye, kontrol programı iyi uygulayan ülkeler ile , kötü program uygulamış ülkeler arasında bir konumda yer almaktadır.
2000 yılının verilerine göre yaygınlık Avrupa ülkelerinin çoğunda yüz binde 20'den az iken Ülkemizde yüz binde 27'dır.
Verem Savaş Daire Başkanlığı'nın Dünya Sağlık Örgütü'ne gönderdiği kayıtlarına göre;
1997 'de Türkiye nüfusu 62.774.000 tanı konulan hasta sayısı 20.778 insidans (yaygınlık) yüz binde 33,1
2002 'de Türkiye nüfusu 66.668.000 tanı konulan hasta sayısı 18.038 insidans (yaygınlık) yüz binde 27,0
VEREMLE SAVAŞIN HEDEFLERİ
Hastalığın sağlıklı bireylere bulaşmasını önlemek
Hastalanan kişilerin tamamen iyileşmesini sağlamak
Hastalığa yakalananların sayısını (morbiditesi) azaltmak
Hastalığa bağlı ölümleri (mortalite) azaltmak
Tüberküloz (Verem) Hastalığında Bulaşma
Hastalık ; Mycobacterium Tuberculosis basili tarafından oluşturulur. Basil ; verem hastasından hava aracılığı ile (basil içeren damlacıkların sağlam kişinin nefes alıp- vermesi sırasında damlacıkları akciğerine alması ile ) sağlam kişiye bulaşır.
Hasta kişilerin öksürme,şarkı söyleme , hapşırma,konuşma gibi günlük aktiviteleri sırasında etrafa yaydıkları havada asılı duran damlacık çekirdeklerinin (her bir damlacık çekirdeği 1-3 basil içerir.) çevrede bulunan sağlam insanların soluması ile insandan insana bulaşır.
Hasta ile yakın ve uzun süreli teması olanlara bulaşma riski fazladır.
Risk altındakiler ; hastanın aile bireyleri , aynı evi paylaştığı arkadaşları ve iş yeri arkadaşlarıdır.
Çeşitli solunum manevralarının aerosol (Damlacık,partikül) oluşturma potansiyelleri farklıdır.
Konuşma ile 0-200 partikül
Öksürme ile 0-3.500 partikül
Hapşırma ile 4.500-1.000.000 partikül oluşur.
Bu nedenle öksürme ve hapşırma sırasında hastaların ağızlarını kağıt yada bezden mendille kapatmaları istenmektedir.
Etkili tedavi ile ilk günlerde basil sayısı hızla azalmakta bunun yanında öksürük sıklığı da azalmaktadır.
Hastanın bulaştırıcılığı etkili tedavi ile 2-3 haftada pratik olarak sona erer.Bu nedenle tüberkülozlu (veremli) hastayı hemen izole etmek ve etkili tedaviye başlamak önemlidir.
Tüberküloz (Verem) basilinin Akciğerlere yerleşip çoğalabilmesi için akciğerlerin en küçük birimlerine (alveollere ) kadar ulaşması gerekmektedir.Bu da ancak hasta kişiden solunum yoluyla havaya saçılan damlacık çekirdeklerinde asılı halde bulunan basillerle mümkün olmaktadır. Çapları yaklaşık 1-10 mikron olan partiküller alveollere ulaşır.Yaklaşık 1 mikron çaplı partiküller havada birkaç saat asılı kalabilirler.
Yapılan deneysel araştırmalar tüberküloz (verem) basilinin tozla,toprakla , hastaların eşyalarını kullanmakla yada aynı kaptan yemekle bulaşamayacağını göstermiştir.
Tüberküloz basilinin bulaşmasını etkileyen faktörler:
1) HASTAYA BAĞLI FAKTÖRLER
Balgamındaki basil sayısı
Balgamın damlacık oluşturması (öksürük,hapşırık,sulu balgam)
Basilin canlılığı(antimikrobiyal ilaçlar)
Basilin hastalık oluşturma gücü (virülansı)
2)ORTAMA BAĞLI FAKTÖRLER
Havalandırma(havanın hacmi arttıkça basiller seyrekleşir)
Havalandırma sistemlerinin yeniden aynı havayı vermesi
Ultraviyole , güneş ışığı (bunlara maruz kalan basiller 5 dakika içinde ölür.)
Hastaya yakın olma (aile bireylerinde enfeksiyon ve hastalık daha fazladır.)
Patogenez (Hastalık Oluşumu)
Alveollere (akciğerimizin en küçük birimi) kadar ulaşan partiküller vücudumuzun savunma mekanizması (makrofajlar) ile karşılaşır. Yaklaşık 2 hafta ile 2 ayda bağışıklık sistemimiz devreye girerek basilin yayılımı engellenir. Basile maruz kalanların ilk 2 yılda %5'i sonra yaşam boyu %5'i olmak üzere %10 'unda hastalık gelişir. Bunun içinde basilin bağışıklık sisteminin savunmasını yenmesi ve çoğalması gereklidir.
BASİLE MARUZ KALAN KİŞİLERDE HASTALIĞIN GELİŞMESİNİ ARTIRAN NEDENLER:
Şeker hastalığı (Diyabetes Mellitus) (3 kat)
Uzun süre kortikosteroid kullanımı
Bağışıklık sistemini baskılayan tedaviler
Sigara tiryakiliği (2-3 kat)
HIV enfeksiyonu(100-170 kat)
Kanser hastalığı
Uyuşturucu kullanımı
Basile maruz kalan kişinin 0-5 yaş veya çok ileri yaşta olması
Tüm tüberküloz (verem) olgularının %80-90'ında hastalık akciğerlerde ortaya çıkar. Sık görüldüğü diğer organlar
Lenf sistemi
Akciğer zarı (pleura)
Merkezi sinir sistemi
Genitoüriner sistem
Kemikler
Eklemler
TANI
Hastanın öyküsü (anamnezi)
Fizik muayene bulguları
Akciğer filmi
Laboratuar tahlilleri
Tüberkülin cilt testi (PPD)
Yukarıdaki tanı yöntemlerinin hepsi ile
Tüberkülozdan(verem) şüphelenilir.
KESİN TANI BALGAMDA BASİLİN GÖSTERİLMESİ İLE KONULUR.
BULGULAR
AKCİĞERE AİT OLANLAR
ÖKSÜRÜK (3 haftadan uzun süren her öksürükte tüberkülozdan (verem) şüphelenilmelidir.)
BALGAM (öksürük çoğu zaman balgamla birlikte görülür balgam bazen kanlıda olabilir.)
GÖĞÜS AĞRISI
SIRT AĞRISI
YAN AĞRISI
SES KISIKLIĞI (Gırtlak <larenks> tutulumunda görülür.)
GENEL BULGULAR
Halsizlik
Çabuk yorulma
İştahsızlık
Kilo kaybı
Çocuklarda kilo almada duraklama
Ateş (Genelde aralıklıdır.Sabahları yoktur.Öğleden sonra başlar gece terleme ile düşer.)
Gece terlemesi (İç çamaşırları değiştirecek kadar fazladır.)
Fizik muayenede belirgin bir bulgu yoktur. Hastalık ilerleyene kadar akciğer sesleri doğaldır.
Akciğer filminde hemen daima bulgu vardır. Ama sadece akciğer filmi ile tüberküloz (verem) tanısı konulamaz.
Tüberkülin Cilt Testi (PPD) vücudun mikropla karşılaşıp karşılaşmadığını gösterir. Ancak pozitif çıkması hastalık olduğunu göstermez. Hastalık tanısında yardımcıdır.
Tüberküloz hastalığını tespit eden tüm hekimler İl sağlık Müdürlüğüne bildirimde bulunmak zorundadırlar.(Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 113 maddesine göre)
Hastaların ve temaslılarının takip ve kontrolü verem savaş dispanserleri tarafından ücretsiz olarak yapılır. İlaçlar hastalara ücretsiz olarak verilir.
Temaslılar
Aktif tüberkülozlu (verem) bir hasta tarafından basilin bulaştırılması olası kişilerdir.
a) Ev içi yakın temaslılar bulaştırıcı hasta ile aynı evde yaşayanlardır.
b) Ev dışı yakın temaslılar bulaştırıcı hasta ile düzenli, bir şekilde uzun süre aynı havayı paylaşan kişilerdir. (Yakın arkadaşlar gibi)
c) diğer temaslılar bulaştırıcı hasta ile aynı ortamda kısa süreler ile birlikte zaman geçiren kişilerdir. Sınıfta , işte, dernekte v.b.
Temaslılar hasta tanı aldıktan sonra en kısa sürede (bir hafta içinde ) tüberküloz (verem) hastalığı yönünden kontrolden geçirilir. İlk muayenede temaslının öyküsü alınır , fizik muayenesi yapılır, akciğer filmi çekilir, PPD yapılır, öksürüğü yada başka belirtileri olana en az üç kez olmak üzere balgam incelemesi yapılır. Temaslıda hastalık saptanamazsa koruyucu tedavi verilir yada izlenir.
TEDAVİ
Tüberküloz (verem) hastalığının tek tedavisi ücretsiz olarak verilen ilaçlarladır. Tedavi genelde 6 ay sürer. Ancak 9 aya kadar uzatılabilir. Tedavide başarı için; 1- Hasta ilaçlarını düzenli kullanmalı ve 2- Hasta ilaçlarını yeterli süre kullanmalıdır.
Tüberküloz (verem) tedavisi; hem hasta için hem de toplum sağlığı için yarar sağlamaktadır . Tedavi edilen her hasta basil kaynaklarının kuruması ve toplum sağlığına katkı anlamına gelmektedir. Bu nedenle tedavide hastanın uyumunu sağlamak önemlidir ve sağlık çalışanının görevidir. Tedaviyi sürdüren hekim ve sağlık çalışanı tedaviyi yürütmek ve tamamlamakla görevlidir. Bu nedenle her tüberküloz (verem) hastasında Doğrudan Gözetimli Tedavi standarttır.
DOGRUDAN GÖZETİMLİ TEDAVİ (DGT)
Bu tedavi şeklinin uygulanması Dr. Styblo'nun önerisi ile Afrika kıtasında başlatılmıştır. İlk uygulama örneği Tanzanya olup burada sağlanan başarı iyi bir uygulama ile çok fakir bölgelerde ve ülkelerde bile tüberkülozun (verem) Kontrol edilebileceğini kanıtlamıştır.Tüberküloz (verem ) ile yeterince mücadele edilemeyeceği gibi yaygın kanaati yıkarak Çin, Peru, Hindistan gibi ülkelerde bu tedavi şeklinin uygulamaya konmasını sağlamıştır.
DGT (Doğrudan Gözetimli Tedavi) sadece fakir ülkeler için geçerli bir strateji olarak görülmemelidir. ABD'de uygulanmakta olup dünyada halen 148 ülkede uygulanmaktadır. Ülkemizde DGT (Doğrudan Gözetimli Tedavi) uygulanmaya başlamış olup sisteme monte edilme ve eğitim aşamasındadır.
DGT (Doğrudan Gözetimli Tedavi), Eğitimli ve denetimi yapılan bir kişinin hastanın ilaçlarını yuttuğunu gözlemlemesidir. Her hastaya uygun bir yerde dispanserde , sağlık ocağında , çalıştığı iş yerinde, evinde ilaç içirilerek uygulanır.
Uyumsuz Hastaya Umumi Hıfzıssıhha kanununun 119 maddesine göre zorunlu tecrit ve karantina uygulanabilir.
Tüberkülozdan Korunma ,Dört başlık altında toplanabilir.
1)Bulaştırıcı hastaların tedavisi; basil kaynağını yok eder.
2) Koruyucu tedavi ; Temaslılara verilir.
3) BCG Aşısı
4) Bulaşmanın Önlenmesi
Bacille Calmette Guerin (B.C.G)
1920'li yıllarda Fransa'da Calmette ve Guerin tarafından yapılan çalışmalar sonucu bulunmuştur. Hastalık yapma gücü azaltılmış canlı aşıdır.Yani hastalık yapmadan direnç kazandıran basilin deri içine verilmesiyle uygulanır. Basile karşı direnç oluşturarak ; basilin yayılmasını engeller. Yapılan çalışmalarda Türkiye'de tüm yaş gruplarında koruyuculuğu %72.7 olarak bulunmuştur. Özellikle 0-6 yaş koruyuculuğu %85 olarak hesaplanmıştır.
Sağlık Bakanlığımız biri doğumdan 2 ay sonra, diğeri ilkokul birinci sınıfta olmak üzere çocuklara iki kez BCG yapılmasını kararlaştırmıştır. Aşı ücretsiz olarak yapılmaktadır.
Bulaşmanın önlenmesi
Tüberküloz (verem) hastalarına hızlı tanı konulması ve tedavinin hemen başlaması sonucu hastaların etrafa saçtıkları basiller hızlı bir şekilde azalmakta ve hastanın öksürük sayısı da azalmaktadır.
Hastanın kendi evinde kullandıkları malzemeler bardak,tabak, çatal v.b veya yatak örtüsü, elbiseleri v.b için normal temizlik işlemlerinin yapılması yeterlidir.
Hastaya bulaşmanın hava aracılığıyla ve solunum yoluyla olacağı belirtilmelidir. Öksürük yada hapşırık sırasında ağızlarını kağıt mendille yada bez mendille kapatmaları gerektiği söylenmelidir.
Hastaların bulundukları ortamları havalandırmak , bu ortamlara temiz hava sağlamak havadaki bulaştırıcı partikülleri seyrekleştirir.Bulaşma olasılığını azaltır. Ortamın güneş görmesi basilleri öldürür. Basiller güneş ışığında 5 dakika içinde ölürler. Basilleri öldüren güneş ışığında bulunan ultraviyoledir. Bunun pencere camından geçemeyeceği unutulmamalıdır.
|
|
|
|
| |
|
|
